آلوده را تصفيه كند . عين اين حالت در امور معنوى وجود دارد ؛ يعنى يك سرچشمهء معنوى كه در روز اول صاف و پاك است و آلودگى هم ندارد تدريجاً كه در بستر افكار ديگران قرار مىگيرد و نسلى بعد از نسلى آن را به دوره‌هاى بعد منتقل مىكنند ، اين امكان وجود دارد كه آن جريان معنوى يك آلودگى محسوس پيدا كند كه ديده بشود و يا يك آلودگى نامحسوس پيدا كند كه فقط علما يعنى كسانى كه آلات ذره بينى دارند بتوانند آن را ببينند . و باز همان طورى كه در يك شهر ممكن است دستگاه تصفيه‌اى برقرار كرد كه آب را پاك كند ، در جريانهاى معنوى هم همين‌طور است . بزرگترين جريان معنوى دنيا اسلام است . اسلام كه جريان پيدا كرده است ما مىخواهيم ببينيم در اين بسترى كه قرار گرفته است در اين چهارده قرن تا به ما رسيده است ، آيا امكان آلودگى نظير آلودگى آب براى اين جريان معنوى بوده است يا نه ؟ و اگر امكان اين آلودگى بوده است ، چه جريانهايى در دنياى اسلام به وجود آمده است كه اين آب صاف را آلوده كرده است ؟ . قبل از اينكه اين مطلب را عرض بكنم نكته‌اى را براى شما عرض مىكنم : مردم عامى ، مردمى كه اهل تحقيق نيستند ، هميشه در ميان حوادث ، حوادثى را مهم مىشمرند كه از نظر تاريخ مهم باشد . غالب اشخاص اگر شما به آنها بگوييد جريانهاى مهم تاريخ اسلام را بگو ، اولين جريان مهمى كه به ذهنش مىآيد حملهء مغول است . راست است ، حملهء مغول خيلى مهم است ، هم از نظر خسارات مادى ، از نظر انسانهايى كه كشت و هم از نظر خسارات معنوى به اين معنى كه چقدر كتابها و كتابخانه‌ها را از بين برد و علما را كشت . حملهء مغول براى دنياى اسلام فوق العاده گران تمام شد . چقدر از علما كشته شدند ، چقدر از مسلمانها كشته شدند ، چقدر شهرها خراب شد ! بعضى از شهرها را چنان از ميان بردند كه اصلًا اثرى از آنها باقى نماند ، از جمله شهر نيشابور كه [ چنگيز ] دستور داده بود اصلًا ذى حياتى نبايد در اين شهر باقى بماند . اين يك حادثه‌اى است ، مهم هم هست ، ولى به همان اندازه كه مهم است خودش خودش را نشان مىدهد ، مثل آلودگى محسوس آب مىباشد . اما بعضى از جريانات در دنياى اسلام پيدا شده است كه حجم ظاهريش خيلى كوچك است مانند ميكروب ذره بينى كه به چشم نمىآيد ولى خطرش از حملهء مغول اگر بيشتر نبوده است كمتر هم نيست . مثالهايش بماند تا بعد عرض بكنم .